Gdyńskie Śródmieście na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO
Fenomen Gdyni polega na tym, że nie jest ona jedynie zespołem modernistycznych budynków, ale kompletną wizją urbanistyczną. W latach 1926-1939 niewielka nadmorska miejscowość została przekształcona w nowoczesne centrum portowe i symbol odrodzonej Polski. Projekt miasta był odpowiedzią na potrzebę stworzenia ”okna na świat” – miejsca łączącego gospodarkę, technologię i europejskie idee architektoniczne. To właśnie ta skala przemiany i konsekwencja realizacji wyróżniają Gdynię na tle innych miast modernistycznych.
Podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa, eksperci UNESCO obradujący w koreańskim Pusanie, określili gdyńskie Śródmieście jednym z najwybitniejszych przykładów zastosowania idei modernizmu w planowaniu całego miasta. Nie chodzi wyłącznie o estetykę elewacji czy pojedyncze budynki, ale o przemyślany układ ulic, a także harmonijne połączenie zabudowy mieszkaniowej, usługowej i reprezentacyjnej. To właśnie zachowanie integralności całego zespołu sprawia, że Gdynia jest czymś więcej niż kolekcją wartościowych budynków. Jest świadectwem konkretnej idei projektowania miasta, łączącej architekturę, urbanistykę i historię.
Zdjęcie: Getty Images
Na Liście światowego Dziedzictwa UNESCO wpisano obszar o powierzchni 87,9 hektara obejmujący gdyńskie Śródmieście. Granice chronionego obszaru wyznaczają m.in. ulice Jana z Kolna, Wójta Radtkego, Świętego Piotra oraz al. Marszałka Piłsudskiego i linia kolejowa. W skład wpisu wchodzą najważniejsze przestrzenie miejskie oraz międzywojenna zabudowa, która zachowała swój pierwotny charakter. Szczególne znaczenie mają także związane z centrum wille na Kamiennej Górze, ukazujące rozwój nowoczesnego miasta w okresie międzywojennym.
Kandydatura Gdyni była analizowana w kontekście innych światowych przykładów modernistycznego planowania miast, między innymi Bauhausu, osiedli Berlina, Kowna, Lublany, Tel Awiwu, Brasilii, Chandigarhu czy Asmary. Porównania wykazały, że gdyński model jest odmienny i posiada własną, charakterystyczną tożsamość. W przeciwieństwie do wielu innych przykładów Gdynia była przede wszystkim miastem portowym, którego rozwój wynikał z ambicji stworzenia nowoczesnego centrum gospodarczego młodego państwa. Jej wyjątkowość polega na połączeniu funkcji portu, miasta i idei modernizmu.
.jpg)
MS Piłsudski przy Dworcu Morskim, 1935-1939. Zdjęcie: Henryk Poddębski / Biblioteka Narodowa
Wpis oparto na kryterium IV UNESCO, które obejmuje obiekty będące wyjątkowym świadectwem ważnego etapu w historii ludzkości. Gdynia została uznana za przykład radykalnej zmiany myślenia o mieście w XX wieku. Pokazuje moment przejścia od historycznych modeli urbanistycznych do nowoczesnego projektowania przestrzeni. To właśnie ta transformacja stanowi o jej międzynarodowym znaczeniu.
Długa droga Gdyni na listę UNESCO
Wpis Modernistycznego Centrum Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jest ukoronowaniem trwających od ponad dwóch dekad starań. To nie była łatwa droga – wymagała zaangażowania wielu instytucji oraz ekspertów, w tym architektów, urbanistów, konserwatorów i badaczy. Przez lata miasto wzmacniało ochronę konserwatorską, prowadziło badania naukowe i rozwijało programy popularyzujące modernistyczne dziedzictwo. W 2007 roku układ urbanistyczny Śródmieścia został wpisany do rejestru zabytków, a w 2015 roku otrzymał status Pomnika Historii. Te działania stworzyły fundament pod międzynarodową kandydaturę.
.jpg)
Gmach B. G. K. w Gdyni, 1937-1939. Zdjęcie: Wikipedia / Bilbioteka Narodowa
Mimo że wpis na listę UNESCO nie oznacza automatycznie przyznania dodatkowych funduszy ani nowych ograniczeń dla właścicieli nieruchomości, to najważniejszym efektem decyzji jest międzynarodowe uznanie wartości miejsca oraz większa odpowiedzialność za jego przyszłość. Co więcej, status UNESCO otwiera przed Gdynią nowe możliwości promocji na arenie międzynarodowej. Miasto ma szansę stać się ważnym punktem na mapie światowej architektury modernistycznej, przyciągającym badaczy, architektów i turystów.
